اگر با وجود خواب کافی، باز هم در طول روز احساس میکنید مدام خوابتان میآید، برای بیدار ماندن بهسختی تلاش میکنید یا صبحها بهسختی از خواب بیدار میشوید، ممکن است مسئله فقط «زیاد خوابیدن» نباشد. پرخوابی یا Hypersomnia میتواند به شکلهای مختلفی ظاهر شود و گاهی ناشی از یک اختلال خواب، بیماری زمینهای، مصرف بعضی داروها یا حتی بینظمی ساعت خواب باشد.
در این مقاله از کلینیک خواب دکتر ایمانی میخوانید پرخوابی دقیقاً چیست، چه تفاوتی با خستگی و خوابآلودگی معمولی دارد، چه علائمی دارد، مهمترین علتهای آن چیست، پرخوابی اولیه و ثانویه چه تفاوتی با هم دارند و متخصص اختلالات خواب چگونه علت آن را تشخیص میدهد. همچنین با نقش آپنه خواب، نارکولپسی، سندرم پای بیقرار، مشکلات تیروئید، افسردگی، داروها و سبک زندگی در ایجاد خوابآلودگی آشنا میشوید و همچنین روشهای درمان پرخوابی را بررسی میکنیم.
نکته مهم: زیاد خوابیدن بهتنهایی به معنی ابتلا به اختلال پرخوابی نیست. مدت خواب، کیفیت خواب، زمانبندی خواب، میزان خوابآلودگی روزانه و تأثیر آن بر زندگی فرد همگی باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
پرخوابی اصطلاحی است که برای توصیف نیاز بیش از حد به خواب یا خوابآلودگی قابلتوجه در طول روز استفاده میشود. فرد ممکن است مدت طولانی بخوابد، بهسختی از خواب بیدار شود، بعد از بیداری احساس سرحال بودن نداشته باشد یا در موقعیتهای مختلف روزانه دچار چرت و خوابآلودگی شود.
پرخوابی یک حالت واحد نیست و همه افرادی که با شکایت «زیاد خوابیدن» مراجعه میکنند، اختلال مشابهی ندارند.
برای مثال، ممکن است یک فرد:
به همین دلیل، تشخیص علت پرخوابی اهمیت بسیار زیادی دارد.
در پزشکی، «مدت خواب طولانی» با «اختلال پرخوابی» دقیقاً یکسان نیست. بعضی افراد بهصورت طبیعی به خواب بیشتری نیاز دارند و اگر فرصت کافی برای خواب داشته باشند، پس از بیداری احساس خوبی دارند و خوابآلودگی غیرطبیعی در طول روز ندارند.
در مقابل، در اختلالات پرخوابی ممکن است فرد با وجود خواب کافی یا طولانی، همچنان خوابآلود باشد، بیدار شدن برایش دشوار باشد یا خوابآلودگی عملکرد روزانه، تحصیل، کار و روابط اجتماعی او را مختل کند.
در برخی معیارهای بالینی، خواب طولانیِ پایدار، بهویژه حدود ۱۰ ساعت یا بیشتر در شبانهروز، میتواند یکی از نشانههایی باشد که نیاز به بررسی بیشتر دارد؛ اما صرفاً تعداد ساعت خواب برای تشخیص کافی نیست. در تشخیص پرخوابی باید عوامل دیگری مانند کیفیت خواب، خوابآلودگی روزانه، داروها، بیماریهای زمینهای و سایر اختلالات خواب نیز بررسی شوند.
نیاز به خواب در افراد مختلف یکسان نیست و با افزایش سن تغییر میکند. برای بیشتر بزرگسالان، حداقل حدود ۸ ساعت خواب در شبانهروز توصیه میشود و بسیاری از بزرگسالان در محدوده ۷ تا ۹ ساعت خواب دارند.
بنابراین نباید اینطور تصور کرد که:
«هرکس بیشتر از یک عدد مشخص بخوابد، حتماً پرخواب است.»
برای مثال، فردی ممکن است بهطور طبیعی به ۹ یا حتی ۱۰ ساعت خواب نیاز داشته باشد و بعد از آن کاملاً سرحال باشد. در چنین شرایطی، اگر خوابآلودگی روزانه یا اختلال عملکرد وجود نداشته باشد، لزوماً نمیتوان او را مبتلا به اختلال پرخوابی دانست.
در مقابل، فردی ممکن است تنها ۷ یا ۸ ساعت بخوابد اما در طول روز بارها چرت بزند و در شرایطی مانند رانندگی، جلسه، کلاس یا تماشای تلویزیون نتواند بیدار بماند. در این حالت، مسئله خوابآلودگی روزانه اهمیت بیشتری پیدا میکند.
پرخوابی میتواند با علائم متفاوتی همراه باشد. مهمترین نشانهها عبارتاند از:
۱. خواب طولانیتر از حد معمول
فرد ممکن است برای خواب شبانه به زمان بیشتری نسبت به اطرافیان یا نیاز معمول خود احتیاج داشته باشد. خواب طولانی، بهخصوص اگر بهصورت مداوم اتفاق بیفتد، باید در کنار سایر علائم بررسی شود.
۲. دشواری در بیدار شدن از خواب
بعضی افراد با وجود خواب کافی یا طولانی، بهسختی بیدار میشوند. ممکن است چند بار زنگ ساعت را خاموش کنند یا اطرافیان برای بیدار کردن آنها با مشکل مواجه شوند.
در برخی افراد، این وضعیت با اینرسی خواب یا Sleep Inertia همراه است؛ یعنی فرد پس از بیدار شدن برای مدتی گیج، خوابآلود و فاقد هوشیاری کامل است. دشواری شدید در بیدار شدن یکی از علائمی است که در برخی اختلالات پرخوابی دیده میشود.
۳. خوابآلودگی در طول روز
یکی از مهمترین علائم، خوابآلودگی غیرطبیعی در ساعات بیداری است.
ممکن است فرد در شرایطی مانند:
دچار چرتهای کوتاه یا احساس شدید خوابآلودگی شود.
۴. چرتهای کوتاه و ناخواسته
گاهی فرد حتی متوجه نمیشود که برای چند ثانیه خوابش برده است. این خوابهای بسیار کوتاه که به آنها Microsleep یا ریزخواب گفته میشود، بهخصوص هنگام رانندگی یا انجام کارهای حساس میتوانند بسیار خطرناک باشند. خستگی و خوابآلودگی میتوانند باعث کاهش سرعت واکنش، تصمیمگیری ضعیف و بروز ریزخواب هنگام رانندگی شوند.
۵. احساس خستگی و کسالت بعد از بیداری
باید بین «خوابآلودگی» و «خستگی» تفاوت قائل شد.
ممکن است فرد صبح از خواب بیدار شود اما احساس کند انرژی ندارد، بدنش سنگین است و نیاز دارد همچنان در تخت بماند. این حالت گاهی ناشی از خواب بیکیفیت است، نه الزاماً پرخوابی اولیه.
۶. کاهش تمرکز و عملکرد روزانه
خوابآلودگی مداوم میتواند روی تمرکز، حافظه، سرعت واکنش و عملکرد فرد در محل کار یا مدرسه تأثیر بگذارد.
۷. تغییرات خلقی و کاهش انگیزه
در بعضی افراد، خوابآلودگی مزمن میتواند با تحریکپذیری، کاهش انگیزه و تغییرات خلقی همراه شود. البته وجود این علائم بهتنهایی به معنی وجود اختلال خواب نیست و باید علت اصلی بررسی شود.
همه افراد گاهی خوابآلود میشوند. مثلاً بعد از یک شب کمخوابی یا یک روز خستهکننده، احساس خوابآلودگی کاملاً طبیعی است.
مسئله زمانی اهمیت پیدا میکند که خوابآلودگی:
بنابراین یک شب خواب بد با یک اختلال مزمن خواب یکسان نیست.
اگر فرد چند روز به دلیل کمبود خواب، بیماری یا شرایط خاص کمتر خوابیده باشد، طبیعی است که در روزهای بعد نیاز بیشتری به خواب داشته باشد. وقتی کمبود خواب جبران شود، خوابآلودگی نیز معمولاً کاهش پیدا میکند.
اما اگر فرد تقریباً هر روز، حتی زمانی که فرصت خواب کافی دارد، خوابآلود است یا برای بیدار ماندن مشکل دارد، باید علت آن بررسی شود.
بهخصوص اگر خوابآلودگی با خروپف، قطع تنفس در خواب، بیدارشدنهای مکرر، احساس خفگی شبانه، حملات ناگهانی خواب یا ضعف عضلانی هنگام هیجان همراه باشد، مراجعه به متخصص اختلالات خواب اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تفاوت خستگی جسمی با اختلال پرخوابی
خستگی به معنای کمبود انرژی جسمی یا ذهنی است، در حالی که خوابآلودگی یعنی تمایل غیرقابلکنترل یا شدید به خوابیدن.
برای مثال:
فرد خسته: احساس میکند انرژی ندارد اما اگر در یک محیط آرام بنشیند الزاماً خوابش نمیبرد.
فرد خوابآلود: ممکن است هنگام تماشای تلویزیون، مطالعه یا نشستن در جلسه واقعاً به خواب برود.
این تفاوت برای تشخیص علت مشکل بسیار مهم است.
پرخوابی را میتوان از نظر علت و زمینه ایجاد آن به شکلهای مختلف بررسی کرد. یکی از تقسیمبندیهای مهم، پرخوابی اولیه و پرخوابی ثانویه است.
پرخوابی اولیه یا ایدیوپاتیک
در پرخوابی اولیه، مشکل اصلی خودِ تنظیم خواب و بیداری است و علت دیگری مانند آپنه خواب، کمبود خواب یا مصرف دارو نمیتواند علائم را توضیح دهد.
یکی از نمونههای مهم آن پرخوابی ایدیوپاتیک است. این افراد ممکن است خواب طولانی داشته باشند، صبحها بهسختی بیدار شوند و بعد از خواب نیز احساس سرحالی نکنند. خوابآلودگی آنها میتواند عملکرد روزانه را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.
پرخوابی ثانویه
در این حالت، خوابآلودگی یا نیاز زیاد به خواب در نتیجه یک بیماری، اختلال خواب، مصرف دارو، کمبود خواب یا عامل دیگری ایجاد شده است.
برای مثال، فردی ممکن است به دلیل آپنه خواب در طول شب بارها از خواب بیدار شود. در نتیجه، با وجود اینکه ساعت زیادی در تخت بوده، خواب باکیفیتی نداشته باشد و روز بعد خوابآلود باشد.
در چنین شرایطی، درمان صرفاً خوابآلودگی کافی نیست؛ باید علت اصلی درمان شود.
پرخوابی مرتبط با سایر اختلالات خواب
برخی اختلالات خواب میتوانند باعث خوابآلودگی شدید روزانه شوند. آپنه خواب، نارکولپسی، اختلالات حرکتی مرتبط با خواب و اختلالات ریتم شبانهروزی از جمله مواردی هستند که باید در ارزیابی فرد بررسی شوند.
پرخوابی میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و نمیتوان برای همه افراد یک علت واحد در نظر گرفت.
آپنه خواب
یکی از علتهای مهم خوابآلودگی روزانه، آپنه انسدادی خواب است.
در آپنه خواب، تنفس فرد در طول شب بارها دچار اختلال میشود. این اتفاق میتواند باعث بیدارشدنهای مکرر و کاهش کیفیت خواب شود؛ حتی اگر خود فرد متوجه این بیدارشدنها نشود.
خروپف شدید، وقفههای تنفسی در خواب، احساس خفگی شبانه، خشکی دهان صبحگاهی و خوابآلودگی روزانه از علائمی هستند که باید جدی گرفته شوند.
نارکولپسی یا اختلال حمله خواب
نارکولپسی یک اختلال عصبی خواب است که میتواند با خوابآلودگی شدید روزانه و حملات غیرقابلکنترل خواب همراه باشد.
یکی از علائم شناختهشده نارکولپسی نوع ۱، کاتاپلکسی است.
سندرم پای بیقرار و حرکات اندامها در خواب
سندرم پای بیقرار و برخی اختلالات حرکتی خواب میتوانند باعث اختلال در کیفیت خواب و بیدارشدنهای مکرر شوند. در نتیجه، فرد ممکن است صبح احساس کند با وجود خواب کافی، استراحت نکرده است.
مشکلات تیروئید و بیماریهای جسمی
برخی بیماریهای جسمی میتوانند با خستگی و خوابآلودگی همراه باشند. مشکلات تیروئید، بیماریهای مزمن و برخی بیماریهای سیستمیک از مواردی هستند که پزشک در بررسی علت خوابآلودگی ممکن است در نظر بگیرد.
در صورت نیاز، آزمایشهای پزشکی بر اساس شرح حال و معاینه درخواست میشوند.
برخی داروها میتوانند خوابآلودگی ایجاد کنند یا مدت خواب را افزایش دهند.
این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است فرد تصور کند دچار یک اختلال خواب مستقل شده، در حالی که علت اصلی، دارویی است که مصرف میکند.
از طرف دیگر، گاهی فردی به دلیل تشخیص نادرست بیخوابی، دارویی دریافت میکند که خوابآلودگی روزانه یا طولانی شدن خواب را تشدید میکند.
به همین دلیل، قطع یا تغییر داروهای خوابآور یا سایر داروها نباید خودسرانه انجام شود و باید با نظر پزشک باشد.
اختلالات روانی میتوانند الگوی خواب را تغییر دهند.
افسردگی در بسیاری از افراد با بیخوابی همراه است، اما در برخی افراد ممکن است با کاهش انگیزه، بیحالی و تمایل زیاد به ماندن در تخت همراه شود.
در این شرایط ممکن است فرد از نظر اطرافیان «همیشه در حال خوابیدن» به نظر برسد، در حالی که بخشی از زمان حضور در تخت الزاماً خواب واقعی نیست.
بنابراین باید میان خواب واقعی، استراحت در تخت و کاهش فعالیت روزانه تفاوت قائل شد.
بله. همیشه علت خوابآلودگی یک بیماری نیست.
کمبود خواب در روزهای گذشته
اگر فرد چند شب کمتر از نیاز بدن خود بخوابد، ممکن است در روزهای بعد خوابآلود شود و مدت بیشتری بخوابد.
اگر علت فقط کمبود خواب باشد، با جبران خواب و بازگشت به برنامه منظم، علائم معمولاً بهتر میشوند.
بینظمی ساعت خواب
گاهی فرد ۸ یا ۹ ساعت میخوابد اما زمان خواب او با الگوی معمول زندگی هماهنگ نیست.
برای مثال، فرد ممکن است صبح به خواب برود و عصر بیدار شود. اطرافیان ممکن است تصور کنند او «خیلی میخوابد»، در حالی که مدت خواب او در محدوده طبیعی است و مشکل اصلی، بههمریختگی ریتم خواب و بیداری است.
کمبود نور طبیعی و فعالیت روزانه
افرادی که مدت زیادی در خانه میمانند، فعالیت کمی دارند و کمتر در معرض نور طبیعی قرار میگیرند ممکن است ریتم شبانهروزی نامنظمتری پیدا کنند.
قرار گرفتن در معرض نور طبیعی در ابتدای روز و داشتن فعالیت روزانه میتواند به تنظیم چرخه خواب و بیداری کمک کند. CDC نیز بر داشتن برنامه منظم خواب و دریافت نور طبیعی، بهویژه در ساعات ابتدایی روز، تأکید میکند.
ماندن طولانیمدت در تخت
اگر فرد به دلیل بیماری، شکستگی یا شرایط دیگری مجبور است بیشتر در خانه بماند، بهتر است محل خواب از محل استراحت روزانه تا حد امکان جدا باشد.
برای مثال، تخت خواب برای خواب شبانه باشد و در طول روز فرد، متناسب با توان جسمی خود، در محیط دیگری مانند اتاق نشیمن بنشیند.
این تغییر موقعیت به بدن کمک میکند بین «زمان خواب» و «زمان بیداری» تفاوت قائل شود.
اگر تقریباً هر روز احساس میکنید خوابآلود هستید، ابتدا باید مشخص شود که مشکل از کمیت خواب است یا کیفیت خواب.
ممکن است شما ۸ ساعت در تخت باشید اما به دلیل آپنه خواب، حرکات اندامها یا بیدارشدنهای مکرر، خواب باکیفیتی نداشته باشید.
از طرف دیگر ممکن است مدت خواب شما طبیعی باشد اما به دلیل یک اختلال خوابآلودگی، نارکولپسی یا سایر اختلالات خواب، در طول روز تمایل زیادی به خواب داشته باشید.
به همین دلیل، پاسخ سؤال «چرا همیشه خوابآلود هستم؟» بدون بررسی دقیق خواب امکانپذیر نیست.
اصل تشخیص پرخوابی در زنان و مردان یکسان است و جنسیت بهتنهایی علت پرخوابی را مشخص نمیکند.
با این حال، بیماریها، داروها، تغییرات هورمونی، بارداری، مشکلات خلقی و شرایط زندگی میتوانند الگوی خواب افراد را تحت تأثیر قرار دهند.
بنابراین در ارزیابی پرخوابی زنان و مردان باید شرایط فردی، پزشکی و خواب هر شخص بهطور جداگانه بررسی شود.
کودکان و نوجوانان به خواب بیشتری نسبت به بزرگسالان نیاز دارند؛ بنابراین مقایسه ساعت خواب آنها با والدین یا بزرگسالان صحیح نیست.
اگر کودک یا نوجوان:
بهتر است علت آن بررسی شود.
نکته مهم این است که در کودکان و نوجوانان باید میزان خواب متناسب با سن ارزیابی شود و صرفاً یک عدد ثابت برای همه سنین در نظر گرفته نشود.
افزایش سن میتواند الگوی خواب را تغییر دهد، اما خوابآلودگی شدید روزانه یا تغییر قابلتوجه در الگوی خواب را نباید صرفاً به افزایش سن نسبت داد.
در سالمندان، مصرف داروهای متعدد، بیماریهای مزمن، اختلالات خواب، مشکلات خلقی و تغییر ریتم شبانهروزی میتوانند در خوابآلودگی نقش داشته باشند.
بنابراین خوابآلودگی جدید یا شدید در سالمندان نیز نیازمند ارزیابی علت است.
پرخوابی همیشه به معنی بیماری خطرناک نیست؛ اما خوابآلودگی شدید و درماننشده میتواند خطرناک باشد.
فردی که هنگام رانندگی دچار ریزخواب میشود، ممکن است بدون آنکه متوجه شود برای چند ثانیه کنترل هوشیاری خود را از دست بدهد. این موضوع میتواند خطر تصادف را افزایش دهد.
همچنین خوابآلودگی هنگام کار با دستگاهها یا ماشینآلات میتواند احتمال حوادث شغلی را افزایش دهد.
از طرف دیگر، اگر علت خوابآلودگی بیماریای مانند آپنه خواب باشد، خودِ بیماری زمینهای نیز باید درمان شود.
اگر خوابآلودگی یا خواب طولانی به شکل مداوم وجود دارد، بهتر است آن را نادیده نگیرید.
مراجعه به متخصص اختلالات خواب بهخصوص در شرایط زیر اهمیت دارد:
برای بیدار ماندن بهطور خودسرانه از داروهای محرک استفاده میکنید.
تشخیص پرخوابی فقط با پرسیدن «چند ساعت میخوابید؟» انجام نمیشود.
متخصص خواب ابتدا تلاش میکند مشخص کند چرا فرد خوابآلود است.
بررسی سابقه خواب بیمار
شرح حال یکی از مهمترین قسمتهای تشخیص است.
پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:
در پرخوابی اولیه، گاهی فرد از سالهای کودکی یا نوجوانی نیاز بیشتری به خواب داشته و با خواب کافی احساس سرحالی میکند؛ در حالی که در پرخوابی ثانویه معمولاً باید یک علت زمینهای مانند بیماری، دارو یا اختلال خواب پیدا شود.
یکی از راههای اولیه برای بررسی میزان خوابآلودگی روزانه، استفاده از مقیاس خوابآلودگی اپورث (Epworth Sleepiness Scale) است. این پرسشنامه با بررسی میزان احتمال به خواب رفتن فرد در موقعیتهای مختلف روزمره، به ارزیابی شدت خوابآلودگی روزانه کمک میکند.
اگر علاوه بر خوابآلودگی، خروپف، وقفه تنفسی هنگام خواب، احساس خفگی در خواب یا سایر علائم مشکوک به آپنه خواب را تجربه میکنید، ارزیابی احتمال آپنه خواب نیز اهمیت دارد.
برای اینکه بتوانید وضعیت خود را بهتر ارزیابی کنید، در سایت ما دو پرسشنامه تخصصی در اختیار شما قرار گرفته است:
پرسشنامه شدت خوابآلودگی:
اگر در طول روز زیاد خوابتان میآید، در موقعیتهای آرام چرت میزنید یا برای بیدار ماندن مشکل دارید، میتوانید با تکمیل [پرسشنامه شدت خوابآلودگی اپورث] میزان خوابآلودگی روزانه خود را ارزیابی کنید.
پرسشنامه ارزیابی خروپف و احتمال آپنه خواب:
اگر خروپف میکنید یا اطرافیان متوجه قطع و وصل شدن تنفس شما در خواب شدهاند، میتوانید با تکمیل [پرسشنامه ارزیابی خروپف و آپنه خواب] وضعیت خود را بررسی کنید.
توجه: نتیجه این پرسشنامهها بهتنهایی تشخیص قطعی اختلال خواب نیست، اما میتواند به شما کمک کند متوجه شوید آیا علائم شما نیاز به بررسی تخصصیتر دارد یا خیر. در صورت مشاهده علائم قابلتوجه، مراجعه به متخصص اختلالات خواب توصیه میشود.
پلیسومنوگرافی (PSG) یک مطالعه تخصصی خواب است که در آن شاخصهایی مانند امواج مغزی، تنفس، ضربان قلب، حرکات عضلات و سایر پارامترهای خواب ثبت میشوند.
این آزمایش میتواند به بررسی کیفیت خواب و شناسایی برخی اختلالات مانند آپنه خواب کمک کند.
همچنین میتوان مشخص کرد فرد در طول شب چه الگوی خوابی دارد و آیا اختلالی باعث کاهش کیفیت خواب او شده است یا خیر.
اگر پس از بررسیهای اولیه، احتمال اختلالاتی مانند نارکولپسی یا برخی اختلالات پرخوابی مطرح باشد، پزشک ممکن است MSLT را درخواست کند.
در این تست، میزان سرعت به خواب رفتن فرد در چند فرصت مشخص در طول روز و همچنین ورود به مرحله REM بررسی میشود. MSLT معمولاً پس از مطالعه خواب شبانه انجام میشود.
در بررسی نارکولپسی، MSLT یکی از آزمایشهای مهم تشخیصی است.
نکته مهم این است که نتیجه MSLT باید در کنار شرح حال، سابقه خواب و سایر نتایج بررسی شود و بهتنهایی برای همه انواع پرخوابی پاسخ قطعی نمیدهد.
درمان پرخوابی به علت آن بستگی دارد.به همین دلیل، درمان همه بیماران با یک روش انجام نمیشود.اگر علت پرخوابی آپنه خواب باشد، درمان باید روی آپنه متمرکز شود.
اگر دارو باعث خوابآلودگی شده باشد، پزشک باید دارو و شرایط مصرف آن را بررسی کند.
اگر فرد دچار نارکولپسی یا یک اختلال مرکزی خواب باشد، درمان اختصاصی آن اختلال مورد نیاز است.
بنابراین قدم اول، تشخیص صحیح است.
اصلاح برنامه خواب
اگر بینظمی ساعت خواب یکی از عوامل تشدیدکننده باشد، تنظیم برنامه خواب و بیداری میتواند کمککننده باشد.
بهتر است:
دریافت نور طبیعی
نور یکی از عوامل مهم تنظیم ساعت زیستی بدن است.
قرار گرفتن در معرض نور طبیعی پس از بیدار شدن، بهویژه در ساعات ابتدایی روز، میتواند به تنظیم چرخه خواب و بیداری کمک کند. همچنین قرار گرفتن در نور طبیعی در طول روز و کاهش ماندن طولانیمدت در محیط تاریک میتواند برای تنظیم ریتم روزانه مفید باشد.
افزایش فعالیت روزانه
اگر شرایط جسمی فرد اجازه میدهد، فعالیت بدنی و خارج شدن از محیط خواب میتواند به حفظ تفاوت میان زمان بیداری و خواب کمک کند.
برای فردی که به اجبار مدت زیادی در خانه یا تخت استراحت میکند نیز بهتر است، تا حد امکان، محل خواب و محل فعالیت روزانه از هم تفکیک شوند.
درمان بیماری زمینهای
اگر پرخوابی ثانویه به بیماری یا اختلال خواب باشد، درمان علت زمینهای اهمیت اصلی را دارد.
برای مثال، در فردی که آپنه خواب دارد، صرفاً استفاده از دارو برای بیدار نگه داشتن او بدون درمان اختلال تنفسی خواب، رویکرد مناسبی نیست.
درمان دارویی پرخوابی
در برخی اختلالات پرخوابی ممکن است پزشک داروهای خاصی را برای کاهش خوابآلودگی تجویز کند.
اما مصرف خودسرانه داروهای محرک یا داروهایی که با هدف «بیدار ماندن» استفاده میشوند، توصیه نمیشود.
اگر علت اصلی خوابآلودگی هنوز مشخص نشده باشد، تحریک مصنوعی سیستم عصبی ممکن است فقط علامت را موقتاً پنهان کند، در حالی که بیماری زمینهای همچنان وجود دارد.
بنابراین داروهای مربوط به خوابآلودگی باید با تشخیص و تحت نظر پزشک متخصص خواب مصرف شوند.
پرخوابی فقط یک مسئله مربوط به تعداد ساعات خواب نیست.
ممکن است دو نفر هر دو ۱۰ ساعت بخوابند، اما علت خواب طولانی آنها کاملاً متفاوت باشد.
یک نفر ممکن است بهصورت طبیعی خواب طولانیتری داشته باشد.
فرد دیگر ممکن است به دلیل آپنه خواب، خواب بیکیفیتی داشته باشد.
شخص دیگری ممکن است نارکولپسی داشته باشد.
فرد دیگری ممکن است به دلیل مصرف یک دارو خوابآلود شده باشد.
و در فردی دیگر ممکن است بینظمی ساعت خواب یا کمبود خواب در روزهای قبل عامل اصلی باشد.
پس درمان صحیح بدون تشخیص صحیح امکانپذیر نیست.
رابطه بین مدت خواب، وزن و سلامت متابولیک پیچیده است و نمیتوان گفت «هرکس زیاد بخوابد حتماً چاق میشود».
خواب طولانی ممکن است در برخی مطالعات با چاقی و مشکلات متابولیک همراه بوده باشد، اما این ارتباط لزوماً به معنای علت و معلول نیست؛ یعنی ممکن است بیماری زمینهای، کاهش فعالیت، افسردگی یا عوامل دیگر همزمان باعث افزایش خواب و افزایش وزن شده باشند.
بنابراین اگر فردی همزمان دچار افزایش وزن، خوابآلودگی و خروپف است، بررسی اختلالات خواب بهخصوص آپنه خواب میتواند اهمیت داشته باشد.
خوابآلودگی شدید روزانه میتواند تمرکز و عملکرد شناختی را مختل کند.
فردی که دائماً برای بیدار ماندن تلاش میکند، ممکن است در محل کار یا مدرسه نتواند مانند گذشته تمرکز کند یا عملکرد مناسبی داشته باشد.
در این شرایط، بهتر است به جای اینکه فقط برای افزایش تمرکز از محرکها استفاده شود، علت خوابآلودگی بررسی شود.
افسردگی در بیشتر موارد با کمخوابی و بیخوابی همراه است، اما گاهی به دلیل کاهش انگیزه و انرژی، فرد تمایل دارد بیشتر در تخت بماند و فعالیت روزانه کمتری داشته باشد؛ در این شرایط لزوماً با پرخوابی واقعی مواجه نیستیم. افرادی که به دلیل افسردگی، بیماریهای روانی یا جسمی و بستری بودن مدت زیادی در خانه و محیط بسته میمانند نیز ممکن است به دلیل کاهش فعالیت و قرار نگرفتن در معرض نور طبیعی، ساعت زیستی نامنظمی پیدا کنند و از نظر اطرافیان همیشه در حال خواب به نظر برسند، در حالی که مجموع خواب واقعی آنها ممکن است طبیعی باشد. در چنین شرایطی، توصیه میشود فرد پس از بیدار شدن در معرض نور طبیعی قرار بگیرد، در ساعات روز از تخت فاصله بگیرد و محل خواب را از محل استراحت روزانه جدا کند؛ همچنین قرار گرفتن در معرض نور طبیعی در ساعات نزدیک غروب میتواند به تنظیم بهتر چرخه خواب و بیداری کمک کند. اگر خوابآلودگی و کسالت روزانه ادامه داشته باشد، لازم است علت اصلی آن توسط متخصص بررسی شود.
اگر خوابآلودگی روزانه بهطور مداوم ادامه دارد یا زندگی شما را مختل کرده است، منتظر شدیدتر شدن علائم نباشید.
بهخصوص اگر:
با وجود خواب کافی همیشه خوابآلود هستید، بهسختی بیدار میشوید، در طول روز ناخواسته به خواب میروید، هنگام رانندگی خوابتان میگیرد، خروپف و وقفه تنفسی دارید یا هنگام هیجان دچار ضعف ناگهانی عضلانی میشوید، ارزیابی توسط متخصص اختلالات خواب اهمیت دارد.
در صورت خوابآلودگی هنگام رانندگی، ایمنی را در اولویت قرار دهید و از رانندگی در حالت خوابآلود خودداری کنید. خوابآلودگی و ریزخواب میتوانند خطر تصادف را افزایش دهند.
پرخوابی فقط به معنی «زیاد خوابیدن» نیست. ممکن است فرد ساعتهای زیادی بخوابد، اما مشکل اصلی او خواب بیکیفیت باشد؛ یا ممکن است مدت خواب شبانهاش طبیعی باشد اما در طول روز دچار خوابآلودگی شدید شود.
پرخوابی میتواند اولیه یا ثانویه باشد و عواملی مانند آپنه خواب، نارکولپسی، اختلالات حرکتی خواب، بیماریهای جسمی، برخی داروها، افسردگی، کمبود خواب و بینظمی ساعت خواب در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
به همین دلیل، درمان پرخوابی بدون مشخص کردن علت اصلی آن ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
شرح حال دقیق، بررسی الگوی خواب، پرسشنامههایی مانند مقیاس خوابآلودگی اپورث و در صورت نیاز آزمایشهای تخصصی مانند پلیسومنوگرافی و MSLT میتوانند به تشخیص دقیق کمک کنند.
اگر خوابآلودگی روزانه باعث اختلال در کار، تحصیل، فعالیتهای روزمره یا رانندگی شده است، آن را صرفاً به «تنبلی» یا «زیاد خوابیدن» نسبت ندهید. خوابآلودگی شدید میتواند یک علامت پزشکی باشد و علت آن باید بهدرستی تشخیص داده شود.
